Klapt Merijn Bolink (1967) een boek dicht dan hoopt hij dat de inhoud hem een nieuw inzicht heeft bezorgd. ‘Dat is dáár nou nog nooit aan heb gedacht’; dat is het ultieme gevoel dat de gelezen pagina’s zouden moeten oproepen.
Van z’n paradigma-shift is bijvoorbeeld sprake bij A short history of nearly everything van Bill Bryson dat Bolink omschrijft als een duizelingwekkende trip. Het boek gaat over de ontdekking van de dinosaurus tot aan de kwantummechanica en waardeert niet zozeer de gelauwerde Nobelprijswinnaars als wel de wetenschappers die werkelijk verantwoordelijk waren voor een bepaalde uitvinding.
Ook beschrijft het de enkele opmerkelijke afwijkingen van veel geleerden. Zo was de ontdekker van het zwarte gat zo’n angstaanjagend heerschap dat zijn assistente niet met hem alleen in één ruimte durfde te verkeren. Tegen een ander kon niemand rechtstreeks iets zeggen. Zijn verlegenheid nam zulke grote vormen aan dan je een vraag ergens in de ruimte waar de wetenschapper zich bevond moest formuleren. Grote kans dat hij de boodschap zou oppikken.
Bolink vertelt dat het boek begint met de waanzinnige ontdekking dat iedereen een rechtstreekse afstammeling is van de eerste cel op aarde. ‘Om je dat te realiseren was bijna een religieuze ervaring. Het tilde me even op. Het leven wordt al miljarden jaren doorgegeven. Ik voelde verbondenheid met alles.’
In het atelier ligt ook The Visual Display of Quantitative Information dat om vergelijkbare redenen favoriet is. Bolink spreekt van een eye-opener. Edward R. Tufte laat daarin zien hoe statistische gegevens in de loop der jaren werden weergegeven. Van een grafiek met drie staven en vier gegevens wordt de auteur niet warm. Hij houdt van een veelheid aan feiten.
Ongelooflijk inventief is de tabel over Napoleons heen- en terugtocht van de Franse grens naar Moskou. In één opslag is te zien hoe de omvang van het leger van tweehonderdduizend soldaten ineenkromp naar tienduizend manschappen. Behalve het tijdsverloop is ook de temperatuur gedurende de expeditie te zien. ‘Visionair dat iemand dat heeft bedacht.’
Op een ander plaatje staat Frankrijk afgebeeld als een soort nervenblad; alle dertigduizend gemeenten. Weer een andere diagram vertelt over de liniëring op Amerikaanse wegen. Utah kent voornamelijk ononderbroken strepen. Handige kennis voor wie een bepaalde verkeersmaatregel wil invoeren.
De rest van de boeken in het atelier beoordeelt Bolink op ‘de kwaliteit als ding’ in plaats van de inhoud. De titels die opgestapeld op de grond liggen, komen uitgezaagd terecht in zijn werk, waarbij zowel de kaft als de tekst zichtbaar blijven. Hij laat de gezaagde vorm met de woorden Party en communist leader zien, afkomstig uit een dun boek over de communistische leider in Roemenië. ‘Gestuurd toeval’, zo noemt Bolink zijn keuze voor de teksten.
Hij kocht de boeken in een antiquariaat en op Koninginnendag, maar kreeg ze ook van vrienden. In een apart schriftje houdt hij de aankoopprijs bij, dikwijls vijftig cent. Met €2,50 is Insecten in plastic een duur exemplaar. Het betreft het Boekenweekgeschenk van de Stichting CPNB uit 1952, waarvan het publiek destijds de auteur moest raden.
Ook al reduceert Bolink de boeken tot kaft, papier, letters en afbeeldingen, hij vergeet de inhoud niet. ‘Het is leuker in een boek van Vestdijk dan Konsalik te zagen.’ Ook is de verleiding groot offers te brengen en een roman te gebruiken waar hij echt aan is gehecht. ‘Dat gaat ook gebeuren.’
Maar zover is het nog niet. Arabië ontwaakt blijft onaangetast, vanwege de
negentiende-eeuwse foto’s van onder andere de Kaäba, het islamitisch heiligdom in Mekka. In Alleen op de wereld, een premiumuitgave van het Dagblad van het katholieke volk uit 1899, kan hij daarentegen wel de zaag zetten. In dat geval moet er een relatie zijn met het boek.
Sinds hij op deze manier naar boeken kijkt, vallen hem de prachtigste decoraties van veel oudere uitgaven op. Ook springen de handgeschreven opdrachten in het oog, een thema waar Bolink in de toekomst iets mee wil doen. Mogelijkheden ziet hij ook voor Door macht bezeten, waar hij twee exemplaren van bezit. Een naakte vrouw in een regisseurstoel siert het omslag, terwijl de achterflap de ‘fascinerende roman’ aanprijst als een  ‘onvergetelijk panorama van menselijke hartstochten’.
Ha dokter, ho dokter, een reproductie van een negentiende-eeuws boek, lijkt met zijn vele blote dames een verkapt seksboek, maar ventileert de racistische opvatting van die tijd over de superieure blanke vrouw ten opzichte van haar gekleurde zuster. ‘In die tijd was zo'n uitspraak natuurlijk minder schuldig dan in de jaren zeventig, waarin de herdruk verscheen. Maar een schoonheidsprijs verdient het niet.’
Een vergelijkbare kwalificatie heeft hij over voor een boek over tin, koper en aluminium dat kort voor de Tweede Wereldoorlog verscheen. ‘Helemaal pro Hitler, terwijl het over grondstoffen gaat.’ In dezelfde categorie valt een boek met spotprenten over joden. Misschien kan hij het aan een historisch archief schenken. Vanwege de inhoud zal hij het niet gebruiken. Een politiek statement hoeft hij niet te maken.