Een tafel van twee gestapelde voetbalvelden

Stel je een tafel voor van 36 meter hoog. Het blad heeft de omvang van een voetbalveld van zestig bij honderd meter en is twee verdiepingen dik. Verdiepingen? Jawel. Het Collectiegebouw dat museum Boijmans van Beuningen in het nabijgelegen Museumpark wil bouwen heeft de vorm van een tafel. De etages in het tafelblad bieden plaats aan tentoonstellingen en opslag. Óp tafel komen een restaurant en beeldentuin die voor publiek vrij toegankelijk zijn. Het Rotterdamse architectenbureau MVRDV tekende voor het ontwerp.

Wie over weinig voorstellingsvermogen beschikt, moet begin mei naar de hoofdstedelijke RAI, waar tijdens Art Amsterdam een maquette op schaalmodel van 1:10 staat opgesteld. De hoogte van het bouwwerk is teruggebracht tot 4½ meter, aanzienlijk meer dan de stands van de deelnemende galeries. Het tafelblad is zes meter breed en tien meter lang.
Art Amsterdam biedt onderdak aan de mini-versie van het Collectiegebouw omdat de positie van de privé-verzamelaar dit jaar centraal staat. ‘Op de kunstmarkt zijn de privé-verzamelaars de laatste jaren belangrijker dan ooit, vooral omdat het aantal vermogende mensen en daarmee gelijklopend de interesse in beeldende kunst enorm is toegenomen’, verklaart directeur Anneke Oele. ‘Belangrijke kunstwerken van na de Tweede Wereldoorlog komen in handen van particulieren en worden graag voor langere of kortere tijd in bruikleen gegeven aan musea.’
Om te kijken hoe het Collectiegebouw van binnen functioneert komt naast de architectonische blikvanger een trap, zodat bezoekers ín het tafelblad kunnen kijken. Daar zien ze de restauratieateliers en tentoonstellingszalen vol kunst van zowel het museum als particuliere verzamelaars. Wie nog even doorklimt, stuit op het restaurant en het terras met beelden.
Het Collectiegebouw is een voor Nederland uniek concept, dat mede ontstond na gesprekken met particuliere verzamelaars, vertelt Boijmans-directeur Sjarel Ex. Naarmate hun collectie toeneemt, groeit de behoefte aan opslag- en presentatieruimte. Daarnaast willen ze hun kunst zo optimaal mogelijk beheren en behouden, het liefst op het niveau van een museum.
Het Collectiegebouw maakt dat mogelijk. Aan de raamkanten van de tafelrand kunnen verzamelaars hun collectie presenteren. Maar ze kunnen ook advies inwinnen of een museummedewerker inhuren voor de registratie, restauratie en het uitlenen van de kunst. Denk daarbij aan het inpakken, het transport en de verzekering van kunstwerken.
Ex putte zijn inspiratie voor het Collectiegebouw onder andere uit het Schaulager in Bazel, ontworpen door het Zwitserse architectenbureau Herzog & de Meuron, dat ook onderdak biedt aan een particuliere collectie. Daar bestaat het publiek vooral uit kunstdeskundigen: conservatoren, onderzoekers en studenten. In Rotterdam kan ook de reguliere bezoeker terecht. Een deel van het pand en het dak is permanent toegankelijk.
Het publiek mag de presentaties van particuliere verzamelaars bekijken, maar ook die van het museum. Ex: ‘We kunnen daar bijvoorbeeld een tentoonstelling met 63 schilderijen van Daan van Golden en andere werken uitproberen. Zie het Collectiegebouw als een soort voorgeborchte van het museum.’
De nieuwbouw is niet bedoeld als alternatieve tentoonstellingsruimte, maar dient vooral voor opslag. Dat is nodig omdat de huidige depots drie jaar geleden werden afgekeurd. Ze liggen in het niet-droge deel van Nederland, vier meter onder NAP. Tel daarbij op dat de huidige opslagruimtes mede vanwege de grotere omvang van hedendaagse werken overvol zijn en dat de collectie nu over verschillende locaties in de stad is verspreid en het beeld is duidelijk. Een nieuw depot is onontbeerlijk.
De gemeente Rotterdam is grotendeels eigenaar van de kunstcollectie en ziet volgens Ex dat er iets moet gebeuren. Hij verwacht dat door samen te werken met particuliere verzamelaars een toonaangevend gebouw als het Tafeldepot in het verschiet ligt.
Het ontwerp komt uit de koker van het Rotterdamse architectenbureau MVRDV en zou in 2010 gebouwd kunnen worden, aansluitend op de oplevering van de parkeergarage waaraan nu wordt gewerkt. De opening kan twee jaar later in 2012 plaatsvinden. De bouw kost mogelijk € 40 miljoen, maar de financiën zijn nog onderwerp van een onderzoek van de gemeente Rotterdam. Voor de jaarlijkse exploitatie is € 3.8 miljoen nodig.
Doordat ongeveer veertig procent van het gebouw is bestemd voor particuliere verzamelaars zouden zij een vergelijkbaar percentage aan bouwkosten kunnen bijdragen. ‘Mecenassen tonen interesse en willen meerekenen. Er is een enorme nieuwsgierigheid’, laat Ex weten.

Pieter Verbeke die dit jaar samen met de jonge verzamelaar Kai van Hasselt een verzamelaarscursus bij W139 in Amsterdam organiseert, vermoedt dat het Collectiegebouw in een behoefte voorziet. ‘Het kan een belangrijke functie vervullen, hoewel sommige verzamelaars ook erg op hun privacy zijn gesteld.’
De cursus voor beginnende en potentiële collectioneurs bestaat uit acht lezingen. Ter aanvulling vond half maart in samenwerking met de Stichting Kunst& Zaken ook het symposium Collecting Today: Private Passions, Public Benefits plaats, waaraan een Amerikaanse en Italiaanse verzamelaar deelnamen. De Nederlandse inbreng kwam van verzamelaar Han Nefkens en Martijn Sanders, kunstverzamelaar en voormalig directeur van het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam.
Tijdens de bijeenkomst vertelde Sanders dat hij zijn kunstcollectie graag wil onderbrengen in een museum. Hij vroeg schriftelijk aan vijf museumdirecteur op papier te zetten hoe zij een eventuele schenking zouden benaderen. Maar tot zijn verbazing reageerde niet één museum. Nefkens had een vergelijkbare ervaring, hoewel het Centraal Museum waar Ex destijds directeur was wel toehapte. Daarna openden de andere deuren zich vanzelf.
W139-directeur Gijs Frieling die de collectioneurs in spe onderdak biedt, noemt het Collectiegebouw ‘heel vooruitstrevend’. ‘Er is zeker een groot deel van de Nederlandse kunstverzamelaars die meer kunst hebben dan ze kunnen herbergen. Voor hen zou zoiets goed kunnen werken.’
Hij wijst op nog een voordeel. ‘Het is heel positief dat verzamelaars meer aankopen dan ze kunnen ophangen, maar voor kunstenaars kan het jammer zijn dat hun werk daardoor niet meer wordt getoond. In zo’n Collectiegebouw kan een kunstenaar het misschien opvragen om te laten zien. Het is toch makkelijker daarvoor Boijmans te bellen dan de desbetreffende verzamelaar.’
Ex voert onder andere gesprekken met één van de zes grootste verzamelaars van België, al zijn ook kleine collectioneurs welkom. Van belang is de synergie. ‘Vanwege ons prentenkabinet beschikken we over twee papierrestauratoren en een technisch medewerker. Die kennis kan interessant zijn voor een particuliere verzamelaar van papier en minder voor iemand die vooral bronzen beelden verzamelt.’
Hij vertelt over de drie wassenbeelden van Robert Gober, die Boijmans een jaar of vijftien jaar geleden ‘heel goed’ heeft aangekocht. ‘Het werk van deze Amerikaanse kunstenaar is nu zo bekend dat het tonnen kost. Een nieuwe aankoop is voor ons onhaalbaar. Daarom is het een goede match als we een verzamelaar krijgen met drie Gobers. Op die manier versterkt hij de Boijmans-collectie.’
Volgens Kai van Hasselt zal het zoeken naar aanvullingen nog een ‘heel ballet worden’, maar hij noemt het slim dat privaat en publiek samenwerken. Ook verwacht hij dat er animo voor is. Over een paar jaar zal hij zijn aankopen thuis niet meer kwijt kunnen. Dan wijkt hij uit naar de opslag, maar liever stalt hij zijn kunst in het Collectiegebouw.
Ex’ favoriete plek voor het Collectiegebouw is het Museumpark dat ondanks het tafelblad van zestig bij honderd meter een open karakter behoudt. ‘Het gebouw is zo hoog dat het geen dak is dat een bedompte ruimte creëert. Bij regen vallen de druppels aan de zijkant op het gras. Ook schijnt de zon er gewoon onder.’

Art Amsterdam 7 t/m 12 mei, Rai, Parkhal