Maar waar gehakt wordt, vallen ook spaanders

Met `Patserprojecten', `Cabriolet-acties' en `Wie woont waar'- onderzoeken, is het afgelopen jaar een recordaantal bijstandsfraudeurs in de nekharen gegrepen. Nu de gemeenten sinds een jaar volledig financieel verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de Wet Werk en Bijstand, blijkt het opsporen van misstanden een lucratieve zaak.

`Woont hij bij u, mevrouw?', vraagt bijstandscontroleur Henk van As*, van de gemeente Rotterdam, terwijl hij naar een zwarte man in een winterjas wijst. De man die net de woonkamer is ingelopen, kijkt Van As verbaasd aan. ,,Nee?!'' ,,O, ik dacht dat ik hem net uit die kamer daar hoorde komen'', vervolgt de controleur. De 26-jarige bewoonster zegt van niets te weten: ,,Is het tegenwoordig verboden om een vriend te hebben?'', antwoordt ze verontwaardigd in een Rotterdams accent.
Het is een reactie die ook veelvuldig is te horen in bezwaarschriften aan de gemeenten en bij advocatenkantoren op het gebied van de sociale zekerheid.
Het afgelopen jaar is een recordaantal frauderende bijstandscliënten ontdekt. Zo werd in Rotterdam in 2004 voor 20 miljoen gefraudeerd, in Amsterdam voor 15 miljoen. En in Groningen voor 1.739.192 euro
Behalve de teruggevorderde bedragen, verscherpten de gemeenten ook de `ingangscontrole'. Het werd moeilijker om in de bijstand te komen. Alles bij elkaar bespaarde Rotterdam daardoor zo'n 50 miljoen en Amsterdam 57 miljoen euro.
Uit navraag bij een aantal advocaten op het gebied van de sociale zekerheid blijkt dat er behalve het oplossen van de vele echte fraudezaken, ook - soms grote - fouten worden gemaakt. Enkele reacties op een rij: advocaat Evelien Happel van het Bureau Rechtshulp in Amsterdam: ,,Onzorgvuldige huiszoekingen en administratieve fouten leiden veelvuldig tot het ten onrechte moeten terugbetalen van gigantische bedragen. ''
Advocaat Nardy Desloover van het Advocatenkollektief Rotterdam: ,,Door de vele meters papierwerk met regelgeving, krijg ik vaak te maken met cliënten die in de fout zijn gegaan, terwijl ze dat onmogelijk konden weten.'' Advocaat Jan Plokker van advocatenkantoor Prinsegracht in Den Haag: ,,Ik heb het afgelopen jaar, net als mijn collega's, minstens 25 procedures gevoerd voor cliënten die in de problemen zijn gekomen door een onzorgvuldig huisbezoek van een veel te intimiderende bijstandscontroleur.''
Ook advocaat Judith Blom van advocatenkantoor De Binnenstad in Amsterdam heeft met dergelijke problematiek te maken: ,,Vooral samenwonen blijkt een heel moeilijk begrip te zijn voor woninginspecteurs'', legt ze uit. ,,In de wet staat duidelijk omschreven dat dit betekent dat je beiden hetzelfde hoofdverblijf deelt en in elkaars verzorging voorziet. In de praktijk blijkt dit artikel echter veelvuldig verkeerd te worden uitgelegd. Ik heb al vele bijstandszaken gehad, waarbij ik na nader onderzoek concludeerde dat de betreffende cliënt niet bleek samen te wonen. Dit terwijl bij een huisinspectie zogenaamd het omgekeerde was bewezen.''
Een van haar cliënten is de 26-jarige Patricia Nagelkerke die in een klein flatje in Amsterdam woont, samen met haar zevenjarige zoontje. In december kregen zij een onverwacht bezoek van een bijstandscontroleur. Ze vertelde netjes dat ze een vriend had en gaf de controleur zelfs zijn sofinummer. Een week later lag er een verontrustend briefje in de brievenbus. Nagelkerke: ,,Er stond in dat mijn uitkering per direct werd stopgezet en dat ik dus niet meer ziekenfonds verzekerd zou zijn. Dit omdat ze bewijzen hadden gevonden, dat ik samen zou wonen. Mijn wasgoed zeker, daar lag ongetwijfeld wat van mijn vriend tussen. Mijn advocaat heeft na drie maanden kunnen bewijzen dat ik inderdaad niet samenwoonde. Gedurende die tijd zat ik ongelooflijk in de stress door pure geldnood. Ik kwam voor het eerst met deurwaarders in aanraking. Mijn moeder moest me geld lenen en de school van mijn zoontje was gelukkig zo lief om zijn boterham te betalen.''
Ondanks deze berichten is Paul Bakker, chef handhaving van de gemeente Utrecht positief gestemd. ,,Wij hebben het afgelopen jaar heel veel grote vissen gevangen. Wat we het meeste tegenkomen aan fraude, zijn zwartwerkers, niet opgeven samenwonen, onjuiste adressen en mensen die meer vermogen blijken te hebben dan ze opgeven. Uiteraard blijft zwartwerken het meest ingewikkeld te traceren. We ontwikkelen onze handhavingsinstrumenten echter voordurend. We werken nu al zeer goed samen met instanties als de Belastingsdienst, het UWV, de Informatie Beheer Groep en het CWI. Bovendien zijn we voortdurend bezig met het ontwikkelen van nieuwe controle- en computersystemen, zodat we de fraudekans in de toekomst nog nauwkeuriger kunnen berekenen.''
Zover is het echter nog niet. En vandaag is een anonieme, handgeschreven tip genoeg reden om eens een bezoekje te brengen aan een mevrouw met haar zes kinderen in de Utrechtse wijk Overvecht.
,,Mevrouw woont samen en hij werkt'', staat in hanepoten geschreven op het gevouwen velletje papier. `Anoniem', staat eronder. Als de vrouw gevraagd wordt of haar ex-man nog wel eens in haar woning slaapt, antwoordt ze dat zij dat wel moet toestaan, omdat hij haar anders slaat. Ze vertelt, met een baby tegen haar buik geklemd, dat ze om die reden tijdelijk in een `Blijf-van-mijn-lijf huis' heeft gewoond. Maar dat het probleem nog steeds niet is opgelost. De twee controleurs spreken haar geruststellend toe. Na het verlaten van de woning overleggen ze: ,,We moeten drie dingen uitzoeken. Ten eerste of de nu aanwezige oudste en werkende zoon inderdaad uit huis is. Ten tweede of ze haar vakantie naar Marokko wel heeft doorgeven. En ten derde waar haar ex-man nu woont, al geloof ik mevrouw als ze zegt dat hij niet bij haar woont.''
*Om redenen van privacy is deze naam gefingeerd.

De vijf grootste onduidelijkheden
- Wat is de hoogte van het bij te verdienen bedrag?
Volgens de WWB is de wettelijke bijklusdrempel 114 euro.
- Wanneer woon je samen?
Veel gemeenten hanteren de regel dat er van samenwoning sprake is als de ene partner meer dan drie nachten bij de ander slaapt. Verder is het van belang of je in elkaars verzorging/onderhoud voorziet.
- Ben je verplicht om een bijstandcontroleur binnen te laten?
U bent niet verplicht om een controleur binnen te laten, al is dit wel aan te raden omdat u hiermee het nodige wantrouwen zal wekken. Als u derhalve toch besluit om de controleur de toegang te weigeren, heeft u recht op een zogenoemde door de controleur vast te stellen hersteltermijn, waarbinnen het recht op een uitkering wordt opgeschort.
- Wanneer is er bij een huiszoeking sprake van een verregaande inbreuk op de privacy?
Elke huiszoeking is een inbreuk op de privacy. Een controleur mag echter niet zover gaan dat hij zonder toestemming laden open trekt en overhoop haalt.
- Hoeveel tijd heb je om een bezwaarschrift in te dienen?
Let er goed op dat de door de gemeente aangegeven termijn voor het indienen van een bezwaarschrift niet wordt overschreden, anders heeft u geen mogelijkheid meer om tegen een beslissing in beroep te gaan.

Verplichtingen bijstandsgerechtigden
Om te kunnen bepalen of u recht heeft op een uitkering, vraagt de dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid van uw gemeente om de nodige gegevens die u verplicht moet verstrekken. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om uw inkomen, vermogen en woon- of werksituatie.
- Meewerkingsplicht
U bent eveneens verplicht uw medewerking te verlenen aan een (onverwacht)onderzoek naar de juistheid van de aan u verstrekte uitkering. Bovendien bent u verplicht om alle wijzigingen in uw situatie zo spoedig mogelijk schriftelijk door te geven. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de geboorte van een kind, een erfenis en een verblijf buiten de gemeente.
- Controleur
Als u, na een eventuele opgelegde hersteltermijn, weigert om een controleur binnen te laten, handelt u in strijd met de inlichtingen- en medewerkingsplicht en zal de uitkering definitief worden beëindigd.
- Actief zoeken
Het is uw eigen verantwoordelijkheid om actief te zoeken naar werk en u bent verplicht om elke baan te accepteren die u aangeboden krijgt.
- Gekort
Als blijkt dat de door u verstrekte gegevens onjuist zijn, zal u naar alle waarschijnlijkheid worden gekort op de uitkering of zal deze worden stop gezet.
- Fraude
Bij een vermoeden van fraude, krijgt u te maken met een fraudecontroleur of in extreme gevallen van fraude met een sociaal rechercheur.
Dit is een samenvatting van de belangrijkste rechten en plichten ten aanzien van de bijstand.
Deze kunnen verschillen per gemeente. Het is daarom aan te raden om aanvullende informatie te vragen bij een bijstandsconsulent van de dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid van uw gemeente.