Uw zoekopdracht

Zoeken in een regio



Grappen over grijsaards
Grappen over grijsaards

Grappen over grijsaards

datum plaatsing

 2-mei-07

medium

 BN/De Stem

auteur

 Peter de Jaeger


Vroeger werden oude mensen niet alleen gerespecteerd om hun wijsheid en levenservaring. Ze werden ook bespot als depressief, gierig en zelfs op seks beluste ouderen. Dat blijkt uit onderzoek van kunsthistoricus Anouk Janssen op basis van oude prenten. De onderzoeker mocht een tentoonstelling over grijsaards inrichten in Boijmans van Beuningen te Rotterdam.

“Een hele eer om dat te mogen doen”, erkent zij, voordat ze een privé rondleiding geeft langs meer dan honderd prenten. “Tijdens mijn promotie vorige week kwam een collega mij feliciteren en zei: dus jou is het wèl gelukt. Mijn promotor heeft het nooit eerder meegemaakt dat een student een eigen expositie mag inrichten. Ik zie het als de kroon op mijn werk”.
De jonge promovenda geeft ook lezingen in het land. “Ik vind het belangrijk dat wetenschap buiten de muren van de universiteit komt. Het is typisch een onderwerp dat velen aanspreekt. Vooral ouderen herkennen veel in mijn verhaal”.
Dat verhaal is er een van tegenpolen en extreme uitersten. Haar proefschrift –en tentoonstelling- heet niet voor niks ‘Grijsaards in zwart-wit’. Die kleuraanduiding slaat niet alleen op de grijstinten van de prenten uit de 16e en 17e eeuw. De beelden zijn door Janssen onderzocht op stereotypen en clichéweergaven van grijsaards door kunstenaars als Rembrandt van Rijn, Jacob van Leyden, Ferdinand Bol, Maarten van Heemskerck en Abraham Bloemaert.
“Mijn persoonlijke favoriet is Winter, een gravure van Jacob Matham naar Hendrick Goltzius uit 1589”, vertelt ze. Hierop is te zien een oude man in warme kleding die zich in een winterlandschap warmt aan een pot met vuur. “De ouderdom gold als de winter van het leven. Die allegorie zie je vaak terugkomen.”
“Volgens de medische opvatting uit die tijd hadden oude mensen een koud temperament. Daarom werden ze geadviseerd zich warm te kleden, bontmuts op en dicht bij het haardvuur te zitten. Een jonge vette hond op schoot nemen of een jonge maagd in bed was ook goed voor de warmte. Oud is koud. In die typering vallen ook veel voorkomende attributen op de voorstellingen als schaatsers op het ijs en kale bomen.”
De hoofdzonden gierigheid en hebzucht worden vaak uitgebeeld met lelijke oude, vrouwen. Lelijk van buiten is lelijk van binnen, redeneerde men. Soms staat boven de afbeelding terra of aarde geschreven. “Aarde is ook koud. Toen dachten ze erg in vergelijkingen. Oude mensen zijn koud en worden in verband gebracht met koude dingen, zoals geld”, verklaart Janssen voor een portret van een geld tellend oud vrouwtje. “Zij geeft meer om geld dan om God. Zij houdt vast aan het aardse en heeft geen oog voor het geestelijke”.
Dat is weer het tegenovergestelde van de wijze oude heer, die afstand heeft gedaan van het aardse en zich alleen nog bekommert om het hogere geestelijke. Lichamelijke ouderdomskwaaltjes worden voor lief genomen, omdat ouderen geestelijk rijper zijn, aldus Cicero. Vroomheid als voorportaal van de dood. Schoolvoorbeelden zijn afbeeldingen van Hiëronymus, een oude kerkgeleerde uit de derde eeuw, door Albrecht Dürer en Rembrandt. “Geleerdheid is een oude man met een lange baard, bril op, mantel om en lezend in een boek. Het hoofd enigszins schuin, ondersteund door een hand, verraadt melancholische inslag,” aldus Janssen.
In een volgend kabinet hangen prenten over ongelijke liefde; een oude man of vrouw met een jong ding. Een zeer populair thema door de eeuwen heen. “Voordeel van de prenten is dat er teksten op staan, die geven enig houvast bij de uitleg”, zegt Janssen. Zo is er een prent van een oude vrouw die dingt naar de hand van een jongeman en daarbij in haar geldbeurs graait. De beoogde minnaar zet haar voor schut en zegt: ”Wijkt oud koud vel, al zijt ge rijk, de jeugd verheugt in heurs gelijk”. Janssen: “Oudjes die denken nog wat te presteren op liefdesgebied werden op een bespottelijke manier neergezet. Mensen vonden dat destijds, en nu trouwens nog steeds, heel grappig en dat zie je duidelijk op die dijenkletserige afbeeldingen.”
Soms is de spot meer bedekt. Zoals op een ogenschijnlijk onschuldige prent waarop een oud besje bij een luitenmaker komt. Haar luit heeft geen snaren meer. Ze vraagt hem nieuwe snaren erop te zetten, zodat ze weer kan spelen met haar instrument. Ja, ja. De woorden bij een portret van een lachende oude man met viool zijn duidelijker: “Mijn snaren zijn nog fiks, zowel als al de rest, maar als mijn Aaltje helpt, dan gaat het alderbest”.
Ook zie je vaak oude mensen die door hun nageslacht te kijk worden gezet. In een soort stripverhaal zie je dat rijke mensen hun kinderen verwennen, dat wreekt zich later. “Op deze afbeelding zie je dat ze opa zelfs de dood injagen, door een touw te spannen waarover hij gaat struikelen. In de verte zie je al mensen wandelen naar de kerk voor zijn begrafenis. De kinderen hebben totaal geen respect voor hun ouders en zijn alleen maar uit op de erfenis”.
Als toetje zijn boven, in een ander kabinet, fraaie portretten gehangen van oudjes, gemaakt door Rembrandt en zijn leerling Jan Lievens. “Prachtig getekende koppen van grijsaards, die zijn ook van alle tijden”.

De tentoonstelling “Grijsaards in zwart-wit” is te zien tussen 28 april en 29 juli in museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam. [ < terug ]

stuur naar vriend
print deze pagina
koop dit artikel

aanverwante artikelen: