Kunst aan boord. Het kan een boot maken of kraken. Of het nu een boegbeeld, schilderij, roerklik, thermometer of fruitschaal is; volgens de deskundigen moet over elke vorm van kunst in het binnen-of buitenschip uitvoerig worden nagedacht.

Met niet al teveel plezier denkt de ontwerper Pieter Beeldsnijder terug aan de dag, nu vijf jaar geleden, dat hij de laatste hand legde aan prachtig snel motorjacht van 38 meter waaraan hij maandenlang in nauw overleg met de eigenaar van het schip had gewerkt. Elk detail werd tot in de kleinste puntjes besproken. Maar over slechts één onderwerp konden zij geen overeenstemming bereiken: de kunst. De eigenaar bleek erg gecharmeerd te zijn van Afrikaanse kunst en hield voet bij stuk. Tot op de dag van vandaag vaart hij in een schip dat van de binnenkant is voorzien van rieten matten, speren, beelden met zoeloelippen, opgezette leeuwenkoppen en olifantenpoten voorzien van tafelbladen.

Het is de keerzijde van het werk van elke ontwerper om de finishing touch van een ontwerp op een bepaald moment uit handen te geven aan de eigenaar van het schip. Tijdens deze slotfase kan hij de klant enkel adviseren over de uitstraling van bepaalde kunstvormen, het onderhoud van verschillende werken en de juiste plek voor de bevestiging in het binnen-of buitenschip. Elk ontwerper hoopt dat de klant zijn smaak en advies volgt, zodat uiteindelijk het ultieme ontwerp wordt afgeleverd, maar dit is lang niet altijd het geval.

Aan een artikel in Nautique wil iedereen met een deskundige blik op kunst aan boord daarom graag meewerken. ,Hang geen moderne kunst op in een klassiek schip!’, is het belangrijkste advies van Roel Wever van Zaadnoordijk Yachtbuilders. ‘Zorg voor een ruimtelijk beeld; prop het schip niet vol’, is de wijze raad van interieurdesigner Simon Schermer van Jongert. ‘Het is doodzonde als het schilderij vloekt met interieur van het schip’, vindt manager interieur Frank van Bemmel van De Voogt Naval Architects. En: ‘Zorg alsjeblieft dat de scheepssier in harmonie is met de rest  van het schip”, aldus houtsnijder Dolf Schinkel. 

De adviezen zijn talrijk maar iedereen weet dat over smaak niet valt te twisten. Interieurdeskundige Simon Schermer van Jongert adviseert klanten daarom al voordat een nieuw schip wordt uitgekozen na te denken over wat voor kunst zij mooi vinden, zodat de werf daar tijdens de bouw rekening mee kan houden. ,,Wij maken semi-custom built schepen en dat betekent dat wij ruimte hebben om het bestaande ontwerp aan te passen naar de wensen van de klant. Een aantal plekken in het ontwerp zijn speciaal bedoeld voor het bevestigen van kunst, maar als iemand ergens een schilderij in een afwijkende maat wil ophangen, kunnen wij daar in de ontwerpfase uiteraard al rekening mee houden”.

Ook Pieter Beeldsnijder Design vraagt zijn klanten in een vroegtijdig stadium naar hun ideeën over het aanbrengen van kunst in het interieur en exterieur van de boot. Beeldsnijder: ,,Niets is vervelender dan een klant die tijdens de afronding van het ontwerp aangeeft dat hij een schilderij op een bepaalde plek wil bevestigen, terwijl dat op dat moment praktisch onmogelijk is. Het leukste is om actief met de klant mee te denken over de ultieme plaats voor het monteren van het kunstwerk, zodat we samen naar dat bijzondere moment kunnen toeleven en werken”.

Beeldsnijder, die wereldberoemde zeil-en motorjachten als de Athena en de Longrange Trawler ontwierp voor Royal Huisman Shipyard, werkt veel met nisjes met opvallende verlichting in de gangen en leefruimtes van het schip. Al heel wat schepen van zijn hand zijn inmiddels voorzien van kunstwerken die samen net zoveel waard zijn als het schip zelf. Wat voor kunst aan boord van welk schip aanwezig is, blijft uit veiligheids- en privacy overwegingen vaak groot geheim. Beeldsnijder verklapt dat hij onlangs een zeilschip heeft ontworpen dat in overleg met de persoonlijke binnenhuisarchitect van de Amerikaanse eigenaar is voorzien van diverse schilderijen en beelden van Picasso en Gauguin.

Kunst met een dergelijk prijskaartje, aan boord van een schip dat wordt geteisterd door extreme klimatologische omstandigheden, vereist uiteraard het nodige onderhoud. Een airconditioningsysteem dat de lucht niet te droog maar ook niet te vochtig maakt, is van het allergrootste belang. Ook is het niet aan te raden om een schilderij naast een raam op te hangen in verband met verkleuring en eventuele tocht. Daarnaast is het in met name zeilschepen van belang om het kunstwerk stevig vast te zetten. Klanten die kunst willen kopen op een galerie, rommelmarkt of elders wordt daarom altijd aangeraden om goed te kijken of het voorwerp is voorzien van bijvoorbeeld een richeltje, sleufje of gaatje waarmee het bevestigd kan worden aan boord van het schip. Tegenwoordig kan ook worden gekozen voor de nieuwste onderhoudsarme trend: het projecteren van een tekening of schilderij op de wand met behulp van een ingebouwde computer.

Naast het uitkiezen van kunst ter aankleding van het interieur, hebben mensen tevens een ruime keuze uit kunst voor het exterieur van de boot. Volgens Dolf Schinkel, die gespecialiseerd is in het maken van scheepsversierselen, varieert de keuze van een naambord en roerklik tot een spiegel en boegbeeld. De houtsnijder maakt alles wat de klant wil. Dat blijkt wel uit het bekijken van het prikbord in zijn winkel en werkplaats ‘Atelier Schinkel’. Naast foto’s van een boegbeeld van een karper en een mink van veertig kilo op de punt van een klipper, prijkt daar een krantenartikel over de boegbeelden en ornamenten die hij heeft gesneden voor megajachten als de Maria Cattiva en de Athena.

De dag dat het boegbeeld van de Athena uit zijn winkel aan de smalle Boven Nieuwstraat in Kampen werd getild, herinnert Schinkel zich nog als de dag van gisteren. ,,Het teakhouten boegbeeldhoofd en de trailbords die het ondersteunen zijn bijna twaalf meter lang en het hoofd alleen weegt al 200 kilo. Een werk van een dergelijke omvang vergeet je niet zo snel”. Een half jaar lang is Schinkel bezig geweest met de werkzaamheden voor Royal Huisman Shipyard. Zijn grootste uitdaging was om het beeld een jong fris gezichtje te geven, zoals de opdrachtgever had benadrukt. Schinkel dook in de geschiedenisboeken en liet zich inspireren door de afbeeldingen van de dochter Athena van de God Zeus. Langzaam aan ontstonden de contouren van een meisje met golvende blonde haren en een volmaakt gezicht dat niet sloom maar ook niet vulgair oogt.

Volgens Schinkel is het bij houtsnijwerk vooral belangrijk dat de ornamenten blijven vloeien. Hij bedoelt daarmee dat het blikveld niet mag worden gestoord door iets afwijkends. Dit is niet alleen van belang bij een groot project als een boegbeeld, maar ook bij bijvoorbeeld het maken van een naambord of spiegel. ,,Bij de Athena was het nog een hele klus om het haar niet zo weelderig te maken dat het de aandacht van de rest van het schip afleidde. Voor de letters en de vorm van een naambord of roerversiersel geldt eigenlijk hetzelfde principe. De beweging moet vloeiend doorlopen zonder enige hapering ”.

In de wereld van de motorboten wordt weer op een andere manier tegen kunst aan gekeken. Manager interieur Frank van Bemmel van De Voogt Naval Architects spreekt over de grote verschillen in smaak van zijn klanten en de enorme interesse voor kunst aan boord. Hij heeft het over nagemaakte Monets en kabouters met een dienblad in de handen, maar ook over naar zijn mening prachtige in brons gegoten schilderijen van Escher. Volgens hem is het grootste voordeel van motorboten dat meer ruimte is voor kunst dan in zeilschepen ,,Wij bouwen heel bewust nisjes en houden ook veel wanden vrij, omdat bijna elke klant van ons wel iets van kunst aan boord wil hebben. In onze custom built schepen bevestigen wij vaak marmeren beelden van een vrouw en moderne replica’s”.

Het belangrijkste advies dat Pieter Beeldsnijder kan geven is om te vertrouwen op de eigen smaak. ,,Persoonlijk houd ik enorm van kunst uit Italië en van scheepsmodellen. In mijn aluminium zeiljacht van 42 voet, dat ik overigens net heb verkocht, heb ik een prachtig roestvrij stalen profiel van het schip geplaatst. Momenteel struin ik alweer de galerieën af om te zoeken naar schilderijen en sculpturen van Italiaanse kunstenaars en Hollandse meesters voor mijn nieuwe motorjacht van twintig meter dat nog in aanbouw is. Als ik in het buitenland ben, zoek ik ook altijd naar eigenzinnige kunst. Maarja, dat wat ik prachtig vind om naar te kijken, vindt iemand anders misschien minder mooi. Het gaat er uiteindelijk om kunst te kiezen waar je jezelf prettig bij voelt. De weg naar de galeries en veilingen in steden als Amsterdam, Antwerpen en Londen is gemakkelijk genoeg gevonden, dus daar hoeft het niet aan te liggen”.

Van het verleden tot het heden

Het versieren van schepen werd al eeuwen voor onze jaartelling toegepast. De Egyptenaren en Indiërs schilderden veelvuldig de ‘oculus’ (oog) op de stevenbalk van hun schepen. De mensen geloofden dat de ‘oculi’ het schip konden helpen een veilige weg over het water te vinden. Scheepssier is ook toegepast in de vorm van religieuze symbolen in de op klassieke schepen aangebrachte ornamenten en schilderijen. De Egyptenaren versierden de stevens van hun schepen met de koppen van goddelijke vogels of lotusbloemen en de Grieken en Romeinen namen dit gebruik over. De Vikingen daarentegen dosten hun schepen uit met koppen van zeemonsters om andere schepen te bedreigen met hun meedogenloze bemanning.

In de Gouden Eeuw nam de scheepssier serieuzere vormen aan en werden de achterstevens van koopvaardijschepen (spiegels) voorzien van opzichtig en kunstig snijwerk. Ook de middendekken en voorstevens werden veelvuldig opgesmukt met scheepssier als wapenschilden, voorstellingen van de tewaterlating en boegbeelden. Hoe meer bladgoud er aan te pas kwam, hoe duidelijker het was dat het de Rederij van het schip voor de wind ging. Vandaag de dag worden nog altijd veel schepen versierd. De scheepssier is niet meer zo uitbundig als in de Gouden Eeuw, maar het blijft een populaire manier om de eigen identiteit en smaak kenbaar te maken aan een groot publiek. Veel Nederlandse platbodems zijn voorzien van mooi snijwerk. Zo is een fraai versierd stuk hout achterop het roer, de zogenaamde roerklik, heel gebruikelijk. Maar ook naamborden, roerbeelden, mastwortels, bedel- en hennebalken, mastborden, kluisborden en berentanden worden vaak mooi versierd. Grotere zeegaande zeilschepen zijn voorzien van een boegbeeld, veelal in de vorm van een wulpse dame met ontblote borsten, maar ook wel in de vorm van een vogel of anderszins.

Meer historische informatie over scheepssier is te vinden op de volgende websites: www.scheepssier.com, www.martitiemmuseum.nl en www.martiemdigitaal.nl. Een van de vele adressen voor houtsnijwerk zijn onder andere www.deschepeling.nl en www.atelierschinkel.nl. Schilderijen en sculpturen zijn te vinden door kunstgalerieën, kunstmarkten en veilingen te bezoeken in binnen-en buitenland. Uiteraard kunnen jachtbouwers u ook van dienst zijn met tips en suggesties over kunst aan boord.