De boekenkast van Joost van den Toorn (1954) verenigt twee uitersten in zich. Er is de positieve, zonnige en spirituele kant, maar tegelijkertijd herbergt hij een rauwe, duistere en nihilistische tegenpool. Die tegenstelling blijkt uit de kunstboeken, de fictie en non-fictie en de vele films.

Bij de kunst zien we de romantiek van de negentiende-eeuwse Duitser Caspar David Friedrich, een kunstenaar wiens werk zou meegaan naar een onbewoond eiland. Daar tegenover: performances vol poep, pies, kots en bloed van de Amerikaanse shockartist Paul McCarthy.

De extremen blijken ook uit de circa tien meter lange rij dvds, waar de klassieke arthousemovies van bijvoorbeeld Wim Wenders de tegenhanger vormen van de vecht- en zombiefilms met wandelende doden. Van den Toorn haalt een uitspraak aan van Stanley Kubrick, een van de beroemdste Amerikaanse filmregisseurs, waarmee hij de uitersten aan elkaar weet te binden. ‘Hoezo geeft The Shining een negatief beeld over de mensheid? Er zit toch een idee achter van een andere realiteit dat het heel positief maakt?’

Bij de literatuur gaat Van den Toorns voorkeur uit naar Houellebecq en Reve, bepaald geen auteurs die opvallen door hun mededogen met de schepping. Reve staat voor hem ‘op onmetelijke hoogte’. De Avonden rekent hij niet tot zijn favorieten. Wel: Een circusjongen en Nader tot U. Heeft hij het oeuvre weer eens gelezen, dan begint hij gewoon opnieuw.

Iets vergelijkbaars geldt voor Houellebecq die Van den Toorn ‘ontluisterend en eigenlijk een filosoof’ noemt. ‘In zijn eerste boek De wereld als markt en strijd laat hij zien dat we leven als een zwemwedstrijd. Op een gegeven moment ontdek je dat er geen overkant is en dringt het besef door dat het te ver is om terug te zwemmen.’

Die filosofie lijkt haaks te staan op het taoïsme van Chuang Tzu. Zijn Basic Writings noemt Van den Toorn ‘erg bijzonder’. ‘De wereld bekeken, alsof je op een planeet komt die je niet kent. Niets zit vast.’ Zijn favoriete verhaal gaat over een timmerman aan wie Confucius vraagt wat hij van een bepaalde boom vindt.

De ambachtsman vindt de boom te groot, te zwaar, te knoestig. Een goede plank valt er niet van te maken. Waarop de Chinese wijsgeer hem wijst op de schaduw die de bladeren geven. En misschien wel het belangrijkste: juist vanwege die vermeende onhandelbaarheid weet de boom te overleven. Van den Toorn ontleent daar een soort overlevingsstrategie aan. ‘Je kunt maar het beste waardeloos zijn.’

Elders op de plank staat de Encyclopedie van het katholicisme – ‘het mooiste bijgeloof dat er bestaat’ – geschreven in opdracht van kardinaal De Jong. De kunstenaar kreeg de drie banden via een ruil in bezit en viel vooral voor de naam van de opdrachtgever. Hij bewoont een voormalig schoolgebouw met op de gevel in kapitale letters: Mavo Kardinaal de Jong.

Van de Bijbel die als jongen zijn fantasie prikkelde, is het een kleine stap naar Reve. Van den Toorn gelooft niet meer op dezelfde manier als zijn ouders, maar voelt zich een soort katholiek als Reve. Hij roemt zijn godsdienstige gedichten. Waar Reve en Houellebecq hard en realistisch zijn, vallen Huysmans en Hoffmann op door hun symbolistische stijl. ‘In Het duivelselixer van Hoffmann gaat halverwege het verhaal iemand op de rug van de hoofdpersoon zitten en blijft daar het verdere boek zitten.’ De Franse schrijver Huysmans die begraven werd met een sigaret in de mond, leefde alleen ’s nachts. ‘Het zijn auteurs die hun eigen wereld maakten.’

Van hen is het een kleine stap naar de anderhalve meter aan boeken van outsider-kunstenaars die net als Chuang Tzu ‘heel wakker zijn’. Primus inter pares is het standaardwerk van Leo Navratil, een Oostenrijkste psychiater die ontdekte dat psychose en creativiteit nauw met elkaar zijn verbonden. Die Künstler und ihre Werke laat zien hoe zijn patiënten uit een soort creativiteitstherapie een oeuvre binnen de kunstwereld wisten te scheppen.

Het roodkleurige hart dat de omslag van het boek siert, is gemaakt door Johann Hauser, één van de bekendste outsiderkunstenaars. Zijn werk brengt ongeveer evenveel op als een Polke: honderdduizend euro.

Een ander verzamelgebied is kunst uit het gebied van de Stille Zuidzee en dan vooral van de Batak op Sumatra met hun 2000 jaar oude, uit de Vietkong delta afkomstige dong song-cultuur. Ook heeft Van den Toorn ‘alles’ over Noord-Amerikaanse Indianen en Eskimo’s,

met als lievelingsboek Within the Underworld Sky. Mimbres Ceramic Art in Context. Het boek bevat schitterende borden van 700 – 900 na Chr., gemaakt door het Mimbres-volk, waarover verder niets bekend is.

Het aardewerk doet denken aan Van Toorns eigen werk, maar een inspiratiebron wil hij het niet noemen. Hij spreekt van een gelijkgezindheid, een woord dat van toepassing is op de meeste kunstenaars, schrijvers en regisseurs uit zijn kast. Ze houden niet van conventies en maken vooral kunst, literatuur en films voor kunstenaars.