Met zijn vernieuwende decors en kostuums geldt Nicolaas Wijnberg binnen het theater als pionier en vernieuwer. Voor het Theater Instituut Nederland vormt dat de aanleiding voor een overzicht. Bij een tweede tentoonstelling van Wijnbergs vrije werk in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem, verschijnt tegelijkertijd een oeuvrecatalogus.

Hommage aan eigenzinnig en veelkantig werk van Wijnberg

Het werk van Nicolaas Wijnberg is zo omvangrijk en verspreid over verschillende disciplines dat het lijkt alsof je telkens door een andere deur van het atelier naar binnen komt. Er is een klink waarachter zijn schilderijen en tekeningen schuil gaan, evenals zijn grafiek en wanddecoraties.

Maar er is ook een toegangspoort naar zijn andere passie: het theater. Daarachter zie je zijn theaterdecors en –affiches, evenals kostuums en vele lichtplannen voor toneel, opera en ballet. In het verlengde van deze theaterliefde was Wijnberg hoogleraar Scenografie aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht.

In 2000 ontving hij van het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst de Oeuvreprijs. De jury omschreef zijn werk als ‘eigenzinnig en veelkantig’ en roemde de rijke fantasie en vitaliteit; figuratie met een eigen gezicht, afwisselend poëtisch en uitbundig.

De veelzijdigheid van Wijnberg (1918-2006) staat komend jaar centraal in twee tentoonstellingen. In het Museum voor Moderne Kunst Arnhem opent op 10 oktober 2008 een overzichtstentoonstelling van zijn vrije kunstwerk, waarbij een rijk geïllustreerde monografie en oeuvrecatalogus verschijnt. De wereld van Wijnberg luidt de werktitel, vertelt Kees van den Hoek van Uitgeverij Thoth.

Op grond van de bijzondere betekenis van Wijnberg verleent de VandenEnde Foundation financiële steun voor het boek. Ook draagt de Foundation bij aan de totstandkoming van de tentoonstelling in het Theater Instituut Nederland (TIN). Met De theaterkunst van Nicolaas Wijnberg (werktitel) die van juli 2008 tot januari 2009 duurt, neemt het instituut tevens afscheid van zijn panden aan de Herengracht in Amsterdam. In afwachting van een nieuw onderkomen zijn er reizende tentoonstellingen.

Het boek bevat zes essays die Wijnberg onder andere typeren als schilder, graficus en tekenaar. Joke van Pelt, conservator museale verzamelingen van het TIN, levert een bijdrage over zijn theatrale verbeelding. Tijdens de voorbereiding leerde ze Wijnberg ook kennen. ‘Een in de mist verdwaalde Bourgondiër wordt hij wel genoemd; heel kundig en erudiet.’

Ze beschouwt hem als een naoorlogse pionier op het gebied van theatervormgeving. ‘Ook al had hij een hekel aan het woord, hij was een vernieuwer met vooruitstrevende ideeën.’ In plaats van de toen gebruikelijke plat naturalistisch geschilderde theaterdecors ontwierp hij na 1945 een soort ‘ingedikt realisme’, waarbij hij experimenteerde met perspectief en trompe-l’oeil.

Na die fase pelde hij de werkelijkheid steeds verder uit elkaar om haar vervolgens op een andere manier weer in elkaar te schroeven. Zo zette hij kamers neer met zwevende plafonds, wanden, raamposten en deuren of een bos van een serie gestileerd geschilderde bomen met een levensechte stronk ervoor.

De laatste twintig jaar van zijn carrière verruilde Wijnberg die stilering voor nog meer eenvoud. In samenspraak met de regisseur of choreograaf koos hij voor driedimensionale, relatief kale speelruimtes met soms maar één object, waarbij kleur, vorm en materiaal symbool stonden voor de voorstelling.

Daarbij pakte hij wel uit met de kostuums. Opmerkelijk was dat hij het karakter van de spelers uitvergrootte, zoals onder andere bij de voorstelling De hertogin van Malfi voor het Zuidelijk Toneel Globe. Daarvoor creëerde hij Fellini-achtige kostuums, waarbij de verrotte kant van het personage door de stof heen schemerde.

Behalve kostuums zijn op de tentoonstelling videobeelden, affiches, maskers en kostuum- en decorontwerpen te zien. De jaren zestig zijn prominent aanwezig met Han Bentz van den Berg in Shakespeares Midzomernachtsdroom in een kleurrijk kostuum met groene sprieten van moderne materialen. Maar ook Eric Schneider in de rol van Hamlet is erbij. Wijnberg kleedde hem ‘als een soort nozem’; in lederen broek met zwarte trui. Erg sixties, maar ook helemaal van nu.