De ondernemende kunstenaar in hedendaags Europa |
|
datum plaatsing |
01-12-2007 |
medium |
SICAmag |
auteur |
Sandra Jongenelen |
Wie de woorden ‘Europa’ en ‘cultuureducatie’ achter elkaar ziet, denkt waarschijnlijk primair aan onderwijs voor jongeren. Het zijn doorgaans scholieren die wel wat culturele bagage kunnen gebruiken, maar cultuureducatie is zoveel breder. Waarom kunstenaars zelf niet eens opfrissen? Wie die laatste zin leest, fronst waarschijnlijk de wenkbrauwen, maar het is juist deze invalshoek die het project TransmissionArtEducation koos. Daarbij ging het niet om kortstondige bijspijkerlessen over de genialiteit van Rembrandt en Mondriaan, maar om verbreding van de focus. Het Europese programma had als doelstelling de vaardigheden van kunstenaars in ándere sectoren in te zetten. Denk daarbij aan het onderwijs, maar ook aan de gezondheidszorg, het gevangeniswezen en de zakenwereld. Het meerjarige Transmission, waarbij het Nederlandse Kunstenaars&Co in de laatste fase een leidende rol speelde, werd onlangs succesvol afgerond. In relatie met cultuureducatie is transmission een lastig te vertalen begrip, maar voor de initiatiefnemers staat het voor ‘overbrengen’ en ‘communiceren’, schrijft Chrissie Tiller in The Creative Worker: new perspectives for the arts in Europe, een publicatie die begin dit jaar werd aangeboden aan de Europese Commissie. Tiller werkte onder andere bij de educatieafdeling van het National Theatre in Londen en raakte in 1998 betrokken bij de voorbereiding van Transmission. Het initiatief werd geboren uit pragmatisme en ondernemerschap. Tiller merkte dat kunstenaars in toenemende mate werkzaam zijn buiten de culturele sector. In Groot-Brittannië was dat altijd al het geval, maar ze zag het ook in andere landen op gang komen. Kunstenaars begonnen zichzelf te zien als cultureel ondernemers, terwijl tegelijkertijd andere sectoren het belang inzagen van het werken met kunstenaars. Daarop inspelend werd onder andere aan het Goldsmiths College – onderdeel van de Universiteit van Londen – een trainingsprogramma voor kunstenaars op masters-niveau opgetuigd, waarbij de deelnemers leren buiten de grenzen van de kunstwereld te kijken. Vergelijkbare cursussen vinden inmiddels plaats in Helsinki, Amsterdam en Graz. In Nederland zette Kunstenaars&CO in samenwerking met de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten een eenjarige leergang op, genaamd KIS. De afkorting staat voor Kunstenaars In de Samenleving. Tijdens de opleiding leren kunstenaars ontdekken in welke andere sectoren ze tot hun recht zouden kunnen komen. Een bedrijf kan een theatermaker bijvoorbeeld inzetten om de communicatie tussen medewerkers te verbeteren, terwijl een beeldend kunstenaar de vergaderzaal tot een inspirerende werkomgeving kan omtoveren. Aan de leergang 2007 doen zeventien kunstenaars mee uit verschillende disciplines, onder wie dj Isis van der Wel, bekend onder de naam 100% Isis. Samen met mediakunstenaar André Kodde en theatermaker Ganna Poppea Veenhuysen heeft projectontwikkelaar Principaal haar gevraagd een nieuwbouwproject voor creatieven onder de aandacht te brengen. Het gaat om een woon-werkgebouw in Almere-Poort dat Principaal op een grote zandvlakte bij het IJsselmeer ontwikkelt. Vanuit een tentenkamp op de bouwlocatie onderneemt het drietal verschillende activiteiten, waaronder feesten, die ook op internet zijn te volgen. Ook tussen KPMG Den Haag en saxofoniste Floor Wittink vindt dit jaar een match plaats. De muzikante weet alles van goed samen spelen, terwijl het accountantsbedrijf de samenwerking tussen verschillende afdelingen wil verbeteren. Wittink gaat met de medewerkers gezamenlijk muziek maken, samenspeloefeningen doen en deze evalueren. Daarbij wordt gewerkt aan onderlinge communicatie, teambuilding en de juiste werkhouding. In Nederland staat de kunstwereld soms los van de maatschappij en dreigt de kloof te groeien door de geringe media-aandacht en laagdunkende uitspraken van populistische politici. Met Transmission willen de initiatiefnemers de kunstenaar middenin het debat zetten, schrijf Tiller. Kunst en cultuur vormen het hart van het Europese politieke, economische en sociale beleid. Ze merkte dat het grensoverschrijdende karakter in een enkel geval tot misverstanden leidde. In ieder land wordt niet alleen anders over kunstenaar gedacht. Ook heeft de kunstenaar in elk land een eigen beeld van zichzelf. Werkt in Nederland bijvoorbeeld een beeldhouwer met randgroepjongeren dan beschouwen de meeste mensen hem als een mislukt kunstenaar, zegt Martin Berendse in The Creative Worker. Het voormalig hoofd van de beleidsafdeling Kunsten van het ministerie van OC&W en inmiddels directeur van het Nationaal Archief, vindt dat we daar van af moeten. ‘Het zijn geen mislukte kunstenaars, maar succesvolle creatievelingen. Het idee dat we als kunstenaar hebben gefaald als we niet de nieuwe Damien Hirst bleken te zijn en daarom gedwongen zijn buiten het kunstcircuit te werken is hardnekkig, zeker binnen de kunstwereld. ‘We hebben creatieve mensen hard nodig. Inmiddels is iedereen in West-Europa ervan overtuigd dat we met onze arbeidskosten niet meer kunnen concurreren met Azië. We worden meer en meer afhankelijk van onze creativiteit. Kunstacademies moeten zich daarvan bewust zijn. Onderwijsinstellingen kunnen studenten niet louter meer opleiden tot traditionele kunstenaar. Hun taak is veel breder.’ Berendse is ervan overtuigd dat het concept van de kunstenaar verandert. ‘We zitten nu midden in die ontwikkeling. Meer en meer zullen creatieve werknemers als geaccepteerd concept naast het concept van de kunstenaars bestaan. Het gaat niet om een keuze tussen de een of de ander. Beiden zijn nodig.’ Hij verwacht dat de creatieveling zich ook niet zal beperken tot de creatieve hoek. Hij of zij kan overal bijdragen; in de zakenwereld, de stadsontwikkeling en het formuleren van beleid.’ Een vergelijkbare visie heeft Jo Houben, directeur van Kunstenaars&Co. ‘Het idee dat kunstenaars hun talenten uitsluitend beperken tot musea en theaters is achterhaald. De wereld is zijn werkterrein.’ Kunstenaars&Co is als kenniscentrum en training- en werkervaringinstituut een vraagbaak voor kunstenaars en tevens initiatiefnemer van het project Beroepskunstenaar in de Klas. Dankzij dat BIK-project doen inmiddels zo’n vijfhonderd kunstenaars projecten binnen de klaslokalen. De aanpak is uniek en vernieuwend doordat de kunstenaars ook zelf een uitgebreide cursus hebben gevolgd. Inmiddels schakelt een derde van de 6.500 basisscholen wel eens een BIK-er in, vertelt Theo van Adrichem van Kunstenaars&Co. Wil je dat de culturele factor een belangrijke rol in de samenleving speelt, dan moet je in het basisonderwijs beginnen, legt hij uit. ‘De kern van de succesformule is dat scholen verplicht zijn aan cultuureducatie te doen. Basisscholen krijgen daarvoor van het ministerie van OC&W een subsidie van elf euro per leerling. Daarbovenop kan er aanvullende financiering zijn van de gemeente en provincie. Soms is er ook een ouderbijdrage.’ Al wil Van Adrichem niet graag opscheppen toch noemt hij het systeem uniek. ‘Ik ken geen land ter wereld waar het zo is geregeld.’ Het vormt een bron van werkgelegenheid voor kunstenaars en zorgt voor kwalitatief hoog kunstonderwijs. Op internationale congressen oogt het BIK-project veel lof. ‘Duitsland is nu bezig het te implementeren.’ Staat BIK formeel los van Transmission, het project Zin in Taal van twee Nederlandse kunstenaars vloeit er wel rechtstreeks uit voort. Esmeralda Detmers en Brit Vreenegoor kwamen een aantal jaren geleden via een workshop van Transmission met elkaar in contact. De actrices deelden een liefde voor drama en taal en ontwikkelden een lesmethode om Nederlands te leren aan ongeletterde migranten voor wie het reguliere taalonderwijs een brug te ver is. Anne van Otterloo, projectleider TransmissionArtEducation bij Kunstenaars&Co, vertelt dat Zin in Taal in het kader van de Wet Inburgering inmiddels is omarmd door de gemeente Amsterdam. Er zijn vergelijkbare cursussen bij het ROC in Apeldoorn en Amsterdam, waarvoor Detmers en Vreenegoor collega-acteurs hebben opgeleid. Ook andere opleidingen tonen interesse. In andere landen vloeiden er eveneens projecten voort uit Transmission. Zo werkt de Finse choreograaf en danser Jari Karttunen met gehandicapten en mensen met een lichamelijke aandoening. Nadat hij aanvankelijk als clown optrad in ziekenhuizen maakt hij nu choreografieën voor rolstoeldansers. De film die hij daarvan maakte, werd een wereldwijd succes. De kunstenaar staat niet los van de samenleving; zoveel is duidelijk. De maatschappij is zijn podium. www.transmissionarteducation.com www.goldsmiths.ac.uk www.kiskunstenaars.nl www.middenoosten.net www.toolkitkunstwerkt.nl [ < terug ] Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd. Indien dit artikel interessant is voor uw website, bieden wij u de mogelijkheid het te gebruiken. Neem hiervoor contact op met Nostraverus.
|
|